Nhân giống dừa sáp bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào: Đột phá khoa học mở đường phát triển ngành dừa giá trị cao

Bài toán nan giải trong bảo tồn và phát triển giống dừa sáp

Dừa sáp là một trong những giống dừa đặc hữu có giá trị kinh tế cao bậc nhất của tỉnh Trà Vinh. Điểm khác biệt nổi bật của dừa sáp nằm ở phần cơm dừa đặc sệt, dẻo quánh, hàm lượng dầu và dinh dưỡng cao, hương thơm đặc trưng, được thị trường đánh giá rất cao. Nhờ đó, giá bán dừa sáp luôn ở mức vượt trội, cao gấp nhiều lần so với các giống dừa thông thường.

Tuy nhiên, song hành với giá trị kinh tế lớn là những thách thức kéo dài trong công tác bảo tồn và nhân giống. Do đặc tính di truyền, dừa sáp rất dễ bị lai, việc nhân giống bằng phương pháp hữu tính khiến thế hệ cây con không đồng đều, khó giữ được đầy đủ các đặc tính quý của cây mẹ. Trong thực tế sản xuất, nhiều vườn dừa sáp cho tỷ lệ trái sáp thấp, chất lượng không ổn định, gây rủi ro lớn cho người trồng và cản trở quá trình phát triển vùng chuyên canh quy mô lớn.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu một phương pháp nhân giống tiên tiến, cho phép tạo ra cây giống đồng đều về mặt di truyền, giữ vững đặc tính ưu việt của giống dừa sáp, từ lâu đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với ngành nông nghiệp Trà Vinh nói riêng và Việt Nam nói chung.

Bạn đọc có thể tham khảo thêm nội dung tiếp theo để có cái nhìn đầy đủ và cụ thể hơn: nuôi cấy mô tế bào thực vật in vitro

Đề tài khoa học trọng điểm mở ra hướng đi mới

Ngày 14 tháng 6 năm 2017, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức phê duyệt đề tài “Nghiên cứu nhân giống dừa bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào và kỹ thuật thâm canh dừa trồng giống nuôi cấy mô”. Đề tài do Trường Đại học Trà Vinh chủ trì thực hiện với tổng kinh phí 10,5 tỷ đồng, quy tụ đội ngũ các nhà khoa học có chuyên môn sâu trong lĩnh vực sinh học và công nghệ sinh học thực vật.

TS Phạm Thị Phương Thúy, Phó Trưởng phòng Khoa học Công nghệ Trường Đại học Trà Vinh, cùng PGS.TS Phạm Văn Đồng thuộc Viện Di truyền Nông nghiệp giữ vai trò chủ nhiệm đề tài. Tham gia thực hiện còn có nhiều giảng viên, nhà nghiên cứu của Khoa Nông nghiệp – Thủy sản, Trường Đại học Trà Vinh. Mục tiêu xuyên suốt của đề tài là ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào kết hợp với các giải pháp canh tác tiên tiến nhằm bảo tồn, lưu giữ, nhân giống và phát triển các giống dừa có giá trị kinh tế cao, phục vụ chương trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn tại tỉnh Trà Vinh.

Nuôi cấy mô tế bào: Chìa khóa giữ vững đặc tính di truyền

Khác với phương pháp nhân giống hữu tính truyền thống, nuôi cấy mô tế bào cho phép tạo ra thế hệ cây con đồng nhất về mặt di truyền, giữ nguyên các đặc tính ưu việt của cây mẹ. Đối với dừa sáp, đây được xem là phương pháp tối ưu nhất để khắc phục tình trạng lai tạp, đồng thời nâng cao tỷ lệ trái sáp trên mỗi quày, có thể đạt từ 80 đến 100%.

Trong quá trình triển khai đề tài, các nhà khoa học đã xây dựng được vườn cây đầu dòng dừa sáp trồng từ giống cấy phôi hữu tính với diện tích 5 ha ngay tại Trường Đại học Trà Vinh. Song song đó, nhóm nghiên cứu cũng hoàn thiện quy trình nhân giống dừa sáp bằng kỹ thuật nuôi cấy phôi hữu tính với tỷ lệ thành công đạt khoảng 55%, tạo nền tảng quan trọng cho bước phát triển tiếp theo là nuôi cấy mô.

Những kết quả nổi bật sau 5 năm nghiên cứu

Sau 5 năm kiên trì nghiên cứu, đề tài đã đạt được nhiều kết quả nổi bật, đặc biệt trong lĩnh vực nuôi cấy mô tế bào. Nhóm nghiên cứu đã xác định được môi trường tối ưu và loại mẫu mô thích hợp để tạo mô sẹo (callus) dừa. Từ mô sẹo này, các nhà khoa học tiếp tục tạo được tế bào tiền phôi, biệt hóa thành phôi vô tính, sau đó hình thành chồi, rễ và tái sinh thành cây dừa hoàn chỉnh trong điều kiện in vitro.

Kết quả thử nghiệm cho thấy tỷ lệ cây sống sau 1 tháng đạt 100%. Sau 3 tháng, tỷ lệ cây phát triển lá non đạt gần 73% trên giá thể phù hợp. Đề tài đã tạo ra 300 cây con dừa sáp in vitro, 300 cây con dừa dứa in vitro, cùng 200 cây dừa sáp và 200 cây dừa dứa ngoài vườn ươm. Đây là những con số có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh cây dừa từ trước đến nay gần như chỉ được nhân giống bằng con đường hữu tính.

Đặc biệt, quy trình nhân nhanh in vitro giống dừa sáp thông qua giai đoạn tạo phôi vô tính đã được Cục Sở hữu Trí tuệ chấp nhận đơn sáng chế hợp lệ. Điều này khẳng định giá trị khoa học và tính mới của nghiên cứu, đồng thời mở ra cơ hội ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn sản xuất.

Hướng tới sản xuất quy mô lớn và giảm giá thành giống

Mặc dù đạt được những kết quả rất khả quan, các nhà khoa học cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng hệ số nhân của phương pháp nuôi cấy mô trên dừa sáp hiện vẫn còn thấp, cao nhất mới đạt khoảng 30. Điều này đồng nghĩa với việc giá thành cây giống vẫn chưa thể giảm mạnh nếu chưa tiếp tục tối ưu quy trình.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu đề xuất triển khai giai đoạn 2 của đề tài, tập trung hoàn thiện quy trình nhân giống ở giai đoạn vườn ươm và đánh giá khả năng thích nghi của cây dừa sáp, dừa dứa cấy mô tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Mục tiêu dài hạn là nâng cao hệ số nhân, giảm chi phí sản xuất, từng bước đưa cây giống dừa sáp cấy mô vào sản xuất đại trà.

Nền tảng cho trung tâm nghiên cứu và phát triển giống dừa sáp

Một trong những sản phẩm quan trọng của đề tài là vườn dừa sáp 5 ha đóng vai trò vườn cây đầu dòng. Trên cơ sở đó, Trường Đại học Trà Vinh đã thành lập Ban quản lý dự án và phê duyệt dự án chăm sóc, khai thác, bảo tồn vườn cây đầu dòng dừa sáp với lợi nhuận dự kiến hơn 2,6 tỷ đồng trong 5 năm.

Vườn cây này được định hướng trở thành hạt nhân của trung tâm nghiên cứu & phát triển giống cây trồng, nơi cung cấp nguồn vật liệu chuẩn phục vụ nhân giống, sản xuất cây giống chất lượng cao cho người dân trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, đây còn là không gian bảo tồn, tham quan, nghiên cứu khoa học, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội địa phương.

Triển vọng lớn cho ngành dừa sáp Trà Vinh

Hiện nay, giá dừa sáp tại vườn dao động từ 80.000 đến 150.000 đồng mỗi trái, có thời điểm tăng lên 160.000 – 170.000 đồng vào các dịp lễ hội, cao gấp 10 đến 20 lần so với dừa thường. Với việc nghiên cứu thành công công nghệ nuôi cấy mô, dừa sáp Trà Vinh đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển thành ngành hàng nông sản đặc thù, có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, mang lại thu nhập bền vững cho người trồng và đóng góp quan trọng cho tái cơ cấu nông nghiệp của tỉnh.

Trong bối cảnh nhu cầu giống cây trồng ngày càng tăng cao, việc tìm kiếm một đơn vị uy tín chuyên cung cấp cây giống chất lượng, nguồn gốc rõ ràng và ứng dụng công nghệ cao đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của người làm nông nghiệp trên khắp Việt Nam. Vì vậy, ViGen.vn – Trung tâm cây giống ViGen là đơn vị chuyên cung cấp giống cây trồng, giống cây và cây giống Việt Nam ứng dụng công nghệ cao, đặc biệt là cây giống cấy mô, với nguồn cung ổn định từ trại cây giống, trại giống cây trồng đạt chuẩn, phân phối cây giống giá sỉ và bán cây giống qua hệ thống đại lý toàn quốc, giúp khách hàng dễ dàng tìm được địa chỉ mua cây giống uy tín khi cần mua cây giống ở đâu, từ nhà sản xuất cây giống đến nguồn cung cây giống chất lượng cao.